Янгиликлар

ПМТИ экспертлари Ўзбекистонда саноат ва ҳудудлар бўйича инновация ривожланишни баҳолади

Иқтисодиётнинг рақобатбардошлиги ва самарадорлигини ошириш кўп жиҳатдан инновацион ривожланиш даражасига боғлиқ.

Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти (ИПМИ)да мамлакатнинг  2020 йилдаги иқтисодиёти ва минтақаларидаги инновация ҳолатини ривожлантиришда асосий ўзгаришларни баҳолаш бўйича тадқиқот ўтказилди.

Унда мутахассислар 2015-2020 йиллардаги вазият ва тенденциялар асосида инновацион ривожланишда етакчи тармоқ ва ҳудудларни аниқлади.

Олинган натижалар мос равишда, 2020 йили 6 тармоқ ва 5 ҳудудда инновацион ривожланиш индекси энг юқори бўлди. Мазкур тармоқлар томонидан  ишлаб чиқарилган барча инновацион маҳсулотнинг 95 фоизи реализация қилинди. Ўз навбатида сотилган инновацион маҳсулотнинг 80 фоиздан ортиғи 5 ҳудуд ҳиссасига тўғри келди.

Иқтисодиёт тармоқлари орасида  инновацион ривожланиш даражаси бўйича топ-3ликка -  қайта ишлаш саноати, улгуржи ва чакана савдо, молия ва суғурта фаолияти; ҳудудлар орасида -Тошкент шаҳри, Тошкент ва Навоий вилоятлари кирди. 2015-2020 йилларда инновацион ривожланишнинг олдинги учлигига  яшаш ва овқатланиш хизматлари, улгуржи ва чакана савдо, таълим каби тармоқлар ҳамда Навоий, Бухоро ва Фарғона вилоятлари кирди.

инновациялар бўйича энг муваффақиятли тармоқлар ва ҳудудларни аниқлаш учун йиғма кўрсаткич – инновация фаолиятини ривожлантириш индекси (ИРИД) дан фойдаланилади. Мазкур индекс инновацион ривожланишнинг учта асосий йўналиши учун ўртача геометрик қиймат сифатини ҳисоблашда қўл келади:

   - Сотилган маҳсулотлар таркибидаги инновацион улуш;

   -  инновацион харажатлар улуши;

- инновацияларни жорий этиш коэффициенти[1].

      бироқ, ИРИД бизга инновацион ўсиш салоҳиятини аниқламасдан, жорий йил учун фақат мавжуд вазиятни баҳолаш имконини беради. Шу муносабат билан ПМТИ мутахассислари инновация ўсиш индекси (ИИР) ҳисоб-китобларини ҳам амалга оширдилар. ИИРнинг ўзига хос хусусияти шундаки, у бир неча йил ичида энг юқори инновацион ўсишга эришган саноат тармоқлари ва ҳудудларни аниқлаш имконини беради. Бунда саноат ва минтақалардаги ўсиш ўртача қиймати сифатида учта кўрсаткич бўйича ҳисобланади:

 - сотилган инновацион маҳсулотлар ҳажми;

- инновация харажатлари;

- жорий этилган инновацион технологиялар сони.

 

Ўзбекистон Республикаси давлат статистика қўмитасининг 2015-2020 йилларга мўлжалланган маълумотларидан ИРИД ва ИИР ҳисоблаш учун фойдаланилди. Корхоналар томонидан 
"1-инновация" шаклида тўлдирилган ҳисобот асосида  Статистика қўмитаси инновацион кўрсаткич маълумотларини шакллантиради.

ЭСЛАТМА

Осло қўлланмасига кўра, Давлат статистика қўмитаси қуйидаги глоссарийдан фойдаланади:

Инновация-бу янги ёки сезиларли даражада яхшиланган маҳсулот (товарлар, хизматлар) ёки технологияда амалга оширилган илмий-техник фаолият натижаси ва саноат, маъмурий, тижорат ёки бошқа табиат учун ташкилий-техник ечим сифатида тушунилади.

Инновация, таърифга кўра, маълум миқдорда янгилик бўлиши керак: корхона учун янги, ички бозор учун янги ёки бутун дунё учун янги. Янгиликнинг минимал белгиси-бу корхона амалиёти учун маҳсулот, жараён, маркетинг ёки ташкилот усули янги (ёки сезиларли даражада яхшиланган) талабидир, яъни. бошқа корхоналарда муайян янгилик аллақачон ишлатилиши мумкин, аммо бу корхона учун янги бўлса, унда бу корхона учун бундай ўзгариш янгилик сифатида қаралади.

Технологик инновация маҳсулот ва жараён янгиликларидан иборат.

Маҳсулот  инновацияси-маълум корхонада ишлаб чиқаришга жорий  этилган, уларнинг хусусиятлари ёки фойдаланиш усуллари жиҳатидан янги ёки сезиларли даражада такомиллашган маҳсулот ёки хизматни жорий этиш.

Жараён инновацияси  ишлаб чиқариш, логистика ва маҳсулот етказиб бериш жараёнида технологик жиҳатдан янги ёки технологик жиҳатдан сезиларли даражада такомиллашган усулларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишни, жумладан барча технологик жараёнларда дастурий таъминотни амалга оширишни ўз ичига олади. Ушбу турдаги инновациялар янги ишлаб чиқариш ускуналари  ёки дастурий таъминот, янги технологиялар, ишлаб чиқариш жараёнидаги муҳим ўзгаришлар ёки уларнинг комбинациясидан фойдаланишга асосланган бўлиши мумкин.

Тадқиқот  методологияси Осло қўлланмаси 2018 Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожланиш ташкилоти  (ОЭСР ) ва Европа ҳамжамиятининг (Евростат) статистика идораси томонидан  тайёрланган учинчи нашр асосида  инновацион маълумотларни йиғиш ва таҳлил қилиш борасидаги тавсияларга асосланган.

ПМТИ мутахассислари ИРИД ва ИИР қийматини таҳлил қилиб, инновацион ривожланишнинг энг юқори даражаси ва юқори инновацион ўсишга эга бўлган тармоқлар ва ҳудудларни аниқладилар.

жадвал 1.

 Ўзбекистон ҳудудларида иқтисодиёт тармоқлар ва минтақалар юксалишида ИРИД ва ИИР қиймати (2020 йил, 2015-2020)

  

 

 

ИРИД (2020 й.)

ИИР
( 2015 – 2020
йиллар учун)

 

Иқтисодиёт тармоқлари

 

 

1

Ишлаб чиқариш саноати

23,51

1,88

2

улгуржи ва чакана савдо

7,88

3,73

3

молиявий ва суғурта фаолияти

7,16

1,25

4

ахборот-коммуникация

3,65

0,68

5

Қурилиш

3,53

2,78

6

Ташиш ва сақлаш

3,08

0,35

7

малакали, илмий ва техник фаолият

1,36

1,26

8

Таълим

1,07

2,86

9

Қишлоқ хўжалиги, ўрмон ва балиқ хўжалиги

0,92

1,86

10

Тоғ-кончилик саноати 

0,69

0,85

11

Ёрдам кўрсатиш хизматларни бошқариш ва тақдим этиш фаолияти

0,54

1,39

12

Электр таъминоти, газ ва буғ етказиш,  ҳавони кондинцация қилиш

0,44

0,14

13

Яшаш ва овқатланиш хизматлари

0,40

3,86

14

Иқтисодий фаолиятнинг бошқа турлари

0,28

2,47

15

Кўчмас мулк билан операциялар

0,24

1,05

16

Соғлиқни сақлаш ва ижтимоий хизматларни тақдим этиш

0,24

1,10

17

Сув таъминоти, канализация, чиқиндиларни йиғиш ва сақлаш

0,20

1,81

18

Саънат, кўнгилочар томошалар ва дам олиш

0,03

0,94

 

Вилоятлар

 

 

1

Тошкент ш.

21,29

1,62

2

Тошкент

9,18

1,81

3

Навоий

5,11

3,29

4

Самарқанд

3,36

1,49

5

Андижон

3,30

0,93

6

Фарғона

2,85

3,26

7

Бухоро

1,91

3.28

8

Наманган

1,89

2,07

9

Сирдарё

1,55

1,96

10

Жиззах

1,50

1,95

11

Қорақалпоғистон Республикаси

1,32

0,83

12

Сурхондарё

1,12

2,55

13

Қашқадарё

0,69

1,85

14

Хоразм

0,40

0,52

 

   Эслатма: ИРИД - маълум бир йилда саноат ва минтақанинг инновацион ривожланиш даражаси индекси. 0 ва ундан ортиқ қийматларни қабул қилади. қиймат қанча юқори бўлса, кўрсаткич шунча яхши демакдир.

     ИИР-инновацион кўрсаткичларнинг ўсиш индекси ҳисобланади. Агар унинг индекси 1 дан катта бўлса, у саноат,  вилояти инновацион маҳсулотлар амалга ошириш, янгиликларни молиялаштириш ва уларни амалга оширишни ўсишини кўрсатади, деб тахмин қилинади. Бу индекс қанча катта бўлса, ўсиш шунча юқори  бўлади. агар индекс 1 бўлса, саноат, минтақа ўзгаришсиз қолади. ИИР индекси қанчалик паст бўлса, саноат ва минтақанинг пасайиши шунчалик юқори.

     Мазкур индекс бўйича Ўзбекистонда инновацияларни ривожлантириш комплексининг энг муҳим тармоқларига - ишлаб чиқариш, улгуржи ва чакана савдо, молиявий ва суғурта фаолияти ҳамда Тошкент шаҳри, Тошкент ва Навоий вилоятлари каби ҳудудлар киради. Шунингдек, 2015-2020 йилларда  энг юқори инновацион ўсиш  бўйича  турар жой ва озиқ-овқат хизматлари, улгуржи ва чакана савдо тармоқлари ҳамда Навоий, Бухоро ва Фарғона вилоятлари рўйхатга олинган.

     Ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, мамлакат иқтисодиёт тармоқлари ва минтақаларининг аксарияти инновация фаолиятда ўсишининг анча барқарор тенденциясига эга. Кейинги  босқич мамлакатда яратилган бизнес-инкубатор ва технопарклар шаклидаги илмий ишланмалар ва инновацион инфратузилмаларни узатиш ва тижоратлаштириш тизимини янада такомиллаштириш бўлиши мумкин.

      Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти, ўз навбатида, кенгайтирилган қатор кўрсаткичлар асосида келгусида янада чуқур таҳлиллар ўтказиб, ушбу тадқиқотни давом эттиради. Хусусан, саноат ва минтақаларнинг инновацион ривожлантиришни батафсил таҳлил қилиши мумкин.

Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти

[1] инновацияларни жорий этиш коэффициенти– қабул қилинган технологик янгиликлар сонининг технологик янгиликларни амалга оширган корхоналар сонига нисбати. Уларни амалга оширган битта корхона томонидан қанча  технологик янгиликлар ҳисобга олинганлигини кўрсатади.